Zrozumienie przepisów dotyczących zatrudniania młodych osób

Wielu pracodawców, a także rodziców i samych młodych ludzi, zadaje sobie bardzo ważne z perspektywy wejścia na rynek pracy pytanie. Od ilu lat można pracować? Polskie ustawodawstwo, a w szczególności Kodeks pracy, podchodzi do tej kwestii w sposób niezwykle rygorystyczny i bardzo precyzyjny. Ochrona zdrowia, prawidłowego rozwoju fizycznego oraz psychicznego, a także zagwarantowanie możliwości kontynuowania edukacji to cele nadrzędne. To nimi kierował się ustawodawca tworząc przepisy prawa pracy. Na blogu jmpkadry.pl przyglądamy się dokładnie tym regulacjom, aby dostarczyć Państwu sprawdzonej i rzetelnej wiedzy z zakresu kadr i płac. Z tego wpisu dowiecie się Państwo, jak dokładnie Kodeks pracy definiuje młodocianego. Dodatkowo dowiemy się kiedy absolutnie zabronione jest zatrudnianie dzieci. Ponadto poznamy także jakie są od tej reguły konkretne, ściśle zdefiniowane w ustawie wyjątki. Zapraszamy do lektury!

Kim jest pracownik młodociany w świetle Kodeksu pracy?

Aby prawidłowo odpowiedzieć na pytanie, od ilu lat można pracować, w pierwszej kolejności należy odwołać się do definicji legalnej zawartej w polskich przepisach. Definicję młodocianego pracownika w polskim systemie prawnym precyzuje art. 190 § 1 Kodeksu pracy. Według tego przepisu młodocianym w rozumieniu kodeksu jest każda osoba, która ukończyła 15 lat, ale jednocześnie nie przekroczyła 18. roku życia. Jest to przedział wiekowy, który wyznacza granicę między całkowitym (co do zasady) zakazem pracy dzieci, a osiągnięciem pełnoletności. Pełnoletnność daje pracownikowi pełnię praw pracowniczych bez dodatkowych obostrzeń. Zatem podstawowa odpowiedź brzmi: legalnie można pracować w Polsce od 15. roku życia, posiadając status pracownika młodocianego. Oczywiście samo osiągnięcie wspomnianego wieku nie oznacza jeszcze wolnej drogi do podjęcia dowolnego zatrudnienia. Prawo pracy stawia tu szereg dodatkowych wymogów.

Złota zasada i kategoryczny zakaz zatrudniania poniżej 15. roku życia

Jak wskazuje art. 190 § 2 Kodeksu pracy, na terytorium Polski obowiązuje kategoryczny zakaz zatrudniania osób, które nie ukończyły 15 lat. Jest to fundament ochrony prawnej najmłodszych obywateli, mający na celu zapobieganie przedwczesnemu obciążaniu dzieci obowiązkami zawodowymi. Jeżeli więc ktoś zastanawia się, od ilu lat można pracować na ogólnych prawach przewidzianych dla młodocianych, to odpowiedź brzmi – od 15. roku życia. Pracodawca, który łamie ten zakaz i zatrudnia dzieci poniżej tego wieku bez spełnienia wymogów określonych w prawem przewidzianych wyjątkach, naraża się na bardzo surowe kary oraz sankcje ze strony organów nadzorujących, w tym przede wszystkim Państwowej Inspekcji Pracy.

Dwa podstawowe warunki zatrudnienia osoby w wieku od 15 do 18 lat

Zgodnie z przepisami, zatrudnienie młodocianego (czyli osoby, która ma od 15 do 18 lat) jest możliwe wyłącznie pod warunkiem spełnienia łącznie dwóch fundamentalnych przesłanek. Po pierwsze, młodociany kandydat na pracownika musi mieć ukończoną co najmniej ośmioletnią szkołę podstawową. Ustawodawca wymaga, by osoba podejmująca pracę zarobkową miała za sobą podstawowy etap edukacji, który w Polsce jest obowiązkowy. Po drugie, młodociany musi przed podjęciem zatrudnienia przedstawić stosowne zaświadczenie lekarskie. Dokument ten musi w sposób jednoznaczny i bezdyskusyjny potwierdzać, że wykonywanie pracy danego rodzaju (na konkretnym stanowisku zaoferowanym przez pracodawcę) w żaden sposób nie zagraża jego zdrowiu. Dodatkowo nie może zagrażać jego bezpieczeństwu oraz prawidłowemu rozwojowi. Dopiero łączne spełnienie kryterium wieku (minimum 15 lat), kryterium edukacyjnego (ukończona 8-letnia szkoła podstawowa) i kryterium zdrowotnego (pozytywne orzeczenie lekarza) uprawnia do w pełni legalnego zawarcia umowy o pracę na prawach młodocianego.

Od ilu lat można pracować? Poznaj ustawowe wyjątki

Mimo obowiązującego powszechnie i bardzo surowego zakazu zatrudniania dzieci przed ukończeniem 15. roku życia, Kodeks pracy przewiduje pewne furtki. Uregulowane są one precyzyjnie w art. 191 § 2(1)–2(3) Kodeksu pracy. Stanowią one odpowiedź na zróżnicowane sytuacje życiowe i edukacyjne młodych ludzi.

Przypadek 1

Pierwszym z wyliczonych w Kodeksie pracy wyjątków jest sytuacja osoby, która ukończyła już pomyślnie ośmioletnią szkołę podstawową, ale w dacie nawiązywania stosunku pracy nie ma jeszcze ukończonych 15 lat. Tak młoda osoba, będąca de facto wybitnym lub po prostu wcześniejszym absolwentem podstawówki, może zostać w pełni legalnie zatrudniona na zasadach określonych w prawie dla młodocianych. Jednakże wyłącznie w tym roku kalendarzowym, w którym kończy swoje 15 lat. Oznacza to, że jeśli dziecko ma urodziny np. w listopadzie i kończy 15 lat, a szkołę ukończyło w czerwcu, może podjąć pracę już w lipcu lub sierpniu tego samego roku.

Przypadek 2

Drugim przypadkiem (również odnoszącym się do absolwentów) jest osoba, która ukończyła ośmioletnią szkołę podstawową i również nie ukończyła jeszcze 15 lat. Sytuacja ta nie wpisuje się w ramy z punktu pierwszego. W takim przypadku prawo pozwala na zatrudnienie takiej młodej osoby na zasadach określonych dla młodocianych. Jednak wyłącznie w ściśle określonym celu. Celem tym jest przygotowanie zawodowe w formie nauki zawodu. Pracodawca nie może zatem zatrudnić takiej osoby do zwykłych „prac lekkich”. W tym przypadku wyłącznie do systematycznej nauki fachu, która to praca łączy się w dużej mierze z edukacją praktyczną w rzemiośle czy określonej specjalizacji.

Przypadek 3

Trzecim, niezwykle istotnym wyjątkiem przewidzianym w Kodeksie pracy, jest sytuacja osób najmłodszych i najsłabiej wyedukowanych. Mowa tutaj o osobie, która nie ukończyła ośmioletniej szkoły podstawowej i wciąż nie ma 15 lat. Czy takie dziecko może znaleźć się na rynku pracy? Prawo dopuszcza zatrudnienie takiej osoby (zawsze na zasadach ogólnych dla młodocianych). Osoba taka może być zatrudniona jedynie w celu przygotowania zawodowego, ale w lżejszej formie. Jest to forma przyuczenia do wykonywania określonej pracy (a nie pełnej nauki zawodu). Ma to na celu aktywizację i naukę podstawowych czynności osób, które z różnych życiowych przyczyn nie ukończyły podstawowego etapu edukacji szkolnej. Takie osoby wymagają objęcia praktycznym systemem przyuczenia do obowiązków.

Sytuacja odwrotna: ukończone 15 lat, brak ukończonej szkoły

Analizując zagadnienie tego, od ilu lat można pracować, warto spojrzeć również z innej perspektywy. Co w sytuacji, gdy młody człowiek ukończył już wymagane 15 lat, przez co formalnie wkracza w wiek pracownika młodocianego, ale nie spełnia drugiego wymogu. Drugi wymóg znaczy, że nie ukończył on ośmioletniej szkoły podstawowej? Przepisy Kodeksu pracy rozstrzygają tę kwestię. Starając się nie wykluczać takich osób z rynku pracy, jednak poddając ich zatrudnienie silnej kontroli. Taka osoba może zostać zatrudniona wyłącznie na prawach młodocianego i tylko w celu przyuczenia do wykonywania określonej pracy. Nie może zostać zatrudniony do standardowej pracy przy tzw. pracach lekkich. Pozwala to na jednoczesne dokształcanie się lub zdobywanie podstawowych kwalifikacji bez utraty niezbędnej ochrony prawnej przynależnej osobom, które nie osiągnęły pełnoletności.

Praca najmłodszych dzieci poniżej 15. roku życia: działalność artystyczna, kulturalna i sportowa

Bardzo częstym pytaniem, jakie słyszą specjaliści ds. HR, jest kwestia pracy małych dzieci – kilkulatków występujących w reklamach, filmach, teatrach czy uczestniczących profesjonalnie w zawodach sportowych. „Od ilu lat można pracować w telewizji czy w reklamie?” – to powszechne wątpliwości rodziców. Odpowiedź brzmi: nawet najmłodsze dzieci mogą podejmować aktywność zawodową. Podlegają jednak one szczególnym regulacjom poza ogólnymi zasadami dotyczącymi młodocianych od 15. roku życia. Praca dziecka w takich przypadkach jest dozwolona i całkowicie legalna wyłącznie, gdy świadczona jest na rzecz konkretnych podmiotów prowadzących działalność: kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową. W takich branżach wiek pracownika nie stanowi sztywnej granicy (zatrudniony może być np. 5-latek czy 10-latek). Jednak zatrudnienie takiego malucha jest obwarowane gigantyczną ilością formalności. Przede wszystkim niezbędna jest pisemna zgoda przedstawiciela ustawowego lub opiekuna prawnego dziecka.

Oprócz tego pracodawca (np. dom mediowy, teatr czy klub sportowy) musi uzyskać formalne zezwolenie od lokalnego inspektora pracy. Zezwolenie to jest wydawane m.in. na podstawie opinii z poradni psychologiczno-pedagogicznej o braku przeciwwskazań do zarobkowania. W przypadku dzieci w wieku szkolnym – na podstawie opinii dyrektora szkoły. Opinia ta ma potwierdzić, że zatrudnienie nie przeszkodzi dziecku w wypełnianiu obowiązku szkolnego.

Od ilu lat można pracować? Wskazówki z punktu widzenia kadr i płac

Odpowiadając jednoznacznie na pytanie, od ilu lat można pracować? Przepisy prawa w Polsce wyznaczają granicę 15 lat jako moment wejścia w status pracownika młodocianego. Może on wtedy podejmować pracę w celach zawodowych lub, po ukończeniu szkoły, również w pracach lekkich. Każde odstępstwo od granicy 15 lat (w dół) wymaga zaistnienia precyzyjnie opisanych w Kodeksie pracy wyjątków. Wyjątki te dotyczą wczesnych absolwentów szkół podstawowych czy uczniów przyuczanych do zawodu. Osobny rozdział stanowi branża artystyczna i reklamowa. W niej mogą pracować nawet najmłodsi, o ile zatrudniający podmiot spełni surowe wymogi formalne. Należy uzyskać zgody rodziców i pozwolenia inspektora pracy.

Dla nas, specjalistów ds. kadr, kluczowe jest pamiętanie, że zatrudnianie osób poniżej 18. roku życia jest poddawane przez polskiego ustawodawcę szczególnej kontroli i ścisłym rygorom ochrony zdrowia. Pracodawca chcący zasilić swój zespół młodymi talentami lub kształcić uczniów w rzemiośle musi mieć bezwzględną pewność co do dopełnienia wszystkich wymogów medycznych i oświatowych. Warto regularnie weryfikować swoją wiedzę ze sprawdzonymi źródłami. Takim źródłem może być np. nasz blog jmpkadry.pl, Należy pamiętać aby proces rekrutacji i zatrudniania osób młodocianych przebiegał pomyślnie, bezpiecznie i przede wszystkim w 100% zgodnie z obowiązującym stanem prawnym. Mamy nadzieję, że powyższy wpis wyczerpująco odpowiedział Państwu na dylematy prawne związane z wiekiem podejmowania pracy. Zapraszamy do czytania kolejnych publikacji!

Zapraszamy również do zapoznania się z innymi poradami księgowymi i kadrowymi